Từ vị vua chinh phạt đến người hộ trì Chánh pháp: Hành trình tỉnh thức của vua Ashoka

NCS. TS. Thích Nữ Chơn Thể, Đại học Lucknow, Ấn Độ.

Từ vị vua chinh phạt đến người hộ trì Chánh pháp: Hành trình tỉnh thức của vua Ashoka

Trong dòng chảy của lịch sử Ấn Độ cổ đại, hiếm có vị quân vương nào để lại dấu ấn sâu đậm và đầy nghịch lý như Aśoka (304–232 TCN). Là người đưa vương triều Maurya lên đỉnh cao cực thịnh, nhưng di sản lớn nhất của ông không nằm ở những vùng lãnh thổ chinh phạt được, mà nằm ở hệ thống bia ký đá  những "cuốn sử sống" giúp hậu thế bóc tách lớp màn huyền thoại để chạm vào một sự thật lịch sử đầy nhân văn.

Suốt nhiều thế kỷ, cuộc đời Aśoka bị bao phủ bởi những tình tiết khoa trương trong các thư tịch tôn giáo như Aśokāvadāna hay Mahāvamsa, biến ông thành một nhân vật nửa thực nửa hư. Phải đến năm 1837, khi James Prinsep giải mã được chữ viết trên các trụ đá, và đặc biệt là năm 1915 với phát hiện tại Maski khẳng định danh tính "Devānāmpriya Priyadarśin" chính là Aśoka, thế giới mới thực sự kinh ngạc trước một lộ trình chuyển hóa tâm linh vĩ đại từ một bạo chúa thành một vị minh quân hộ pháp.

Giai đoạn đầu của vương quyền, Aśoka hiện lên với biệt danh "Caņdāśoka" (Aśoka bạo tàn). Các sử liệu mô tả ông là người không ngần ngại tiêu diệt anh em để đoạt vị, xây dựng ngục hình tàn khốc và lãnh đạo các cuộc chiến xâm lược đẫm máu. Đỉnh điểm là trận chiến Kalinga, nơi máu chảy thành sông và hàng vạn người bị bắt làm nô lệ. Tuy nhiên, chính tại điểm rơi đen tối nhất của quyền lực, một bước ngoặt nội tâm đã xảy ra. Chỉ dụ số XIII trên bia đá Girnar là một trong những văn bản gây xúc động nhất lịch sử nhân loại, ghi lại sự hối hận sâu sắc của vị vua chiến thắng khi nhìn thấy cảnh điêu linh, chết chóc mà mình đã gây ra. Không giống như những kẻ chinh phạt thông thường luôn tự mãn với chiến tích, Aśoka lại thấy đau xót cho những nỗi đau của cả binh sĩ lẫn dân thường, của các tu sĩ và những gia đình ly tán. Từ đây, ông tuyên bố từ bỏ tiếng trống trận để thay bằng âm thanh của Chánh pháp, khẳng định rằng chiến thắng duy nhất đáng giá là chiến thắng bằng đạo đức.

Chính sách cai trị của Aśoka sau đó đã biến vương quốc Maurya thành một mô hình nhà nước phúc lợi sơ khai, nơi đạo đức Phật giáo trở thành nền tảng chính trị. Thông qua 33 sắc dụ được khắc trên đá và các trụ sa thạch tinh xảo bằng ngôn ngữ Prakrit, Hy Lạp và Aramaic, ông đã phổ biến những chuẩn mực sống nhân bản đến tận vùng biên cương xa xôi. Ông không chỉ thuyết giảng suông; hệ thống bia ký cho thấy các hành động thực tiễn như: thiết lập cơ sở y tế cho cả người và động vật, đào giếng, trồng cây tạo bóng mát, xây dựng nhà nghỉ cho lữ khách và nhân tính hóa các bộ luật hình sự.

Một điểm đặc biệt trong tư tưởng của Aśoka là sự bao dung tôn giáo. Dù bản thân là một Phật tử thuần thành, bày tỏ lòng tin bất thối vào Tam Bảo qua bia ký Calcutta-Bairat, ông chưa bao giờ dùng quyền lực để cưỡng chế thần dân theo đạo. Ngược lại, ông khuyến khích sự hòa hợp, yêu cầu các tôn giáo tôn trọng lẫn nhau và nghiêm cấm việc bài xích niềm tin của người khác. "Pháp" (Dharma) mà Aśoka cổ xúy là một hệ giá trị đạo đức chung: sự hiếu thảo, lòng xót thương, tính chân thực và sự tiết chế tội lỗi. Để cụ thể hóa điều này, ông đã lựa chọn 7 bài kinh tiêu biểu, trong đó có kinh Giáo thọ Thi Ca La Việt, làm phương châm hướng dẫn nếp sống cho cả giới xuất gia lẫn tại gia.

Đối với Tăng đoàn, vai trò của Aśoka mang tính quyết định trong việc bảo tồn sự thống nhất. Các sắc lệnh tại Sārnāth và Sanchī cho thấy thái độ kiên quyết của ông đối với việc ngăn chặn sự chia rẽ trong nội bộ Tăng già, nhằm đảm bảo Chánh pháp được lưu truyền tinh khiết. Không chỉ dừng lại ở biên giới Ấn Độ, tầm nhìn của ông mang tính quốc tế hóa khi cử các phái đoàn truyền giáo sang các vương quốc Hy Lạp, Phi Châu và các nước Á Đông, đặt nền móng cho sự lan tỏa của Phật giáo trên toàn cầu. Có lẽ, đóng góp mang tính "di sản vĩnh cửu" nhất của Aśoka đối với lịch sử thế giới chính là việc xác lập tính lịch sử của đức Phật Thích Ca. Trụ đá ông dựng tại Lumbini vào năm thứ 20 sau khi lên ngôi, với dòng chữ khẳng định "Đức Phật đã đản sinh tại đây", là chứng cứ khảo cổ quan trọng nhất đập tan những nghi ngờ về sự tồn tại của Ngài như một nhân vật có thật trong lịch sử.

Qua lăng kính khảo cổ học, Đại đế Aśoka hiện lên không phải như một vị vua huyền thoại trong các câu chuyện cổ tích, mà là một con người bằng xương bằng thịt đã can đảm đối diện với sai lầm của chính mình. Ông là minh chứng sống động cho việc dùng đức trị thay cho bạo lực, dùng tình thương để xóa bỏ hận thù. Cuộc đời ông, từ một bạo quân đến một Chuyển Luân Thánh Vương trị vì bằng Chánh pháp, vẫn mãi là một bài học vô giá về nhân cách và nghệ thuật lãnh đạo cho nhân loại cho đến tận ngày nay.