Màu sắc là Tánh Không, hay màu sắc là sự biểu hiện của Tánh Không?

MÀU SẮC LÀ TÁNH KHÔNG, HAY MÀU SẮC LÀ SỰ BIỂU HIỆN CỦA TÁNH KHÔNG?

TN. Thanh Hân

NCS. TS. Tây Tạng học tại Jangchub Choeling, Nam Ấn, Ấn Độ

Dưới đây là bài tranh luận theo truyền thống Biện luận triết học (Debate) trong các tu viện thuộc dòng Gelug- Phật giáo Tây Tạng. Người viết biên dịch và chú giải nhằm giới thiệu cho người đọc một truyền thống Biện kinh đặc sắc của truyền thống Phật giáo này.

Chủ đề: Màu sắc là tánh không, hay màu sắc là sự biểu hiện của tánh không?
Bối cảnh: Tại sân tranh biện trong Tu viện Ni Jangchub Choeling Education & Welfare Society.
Chủ thể: Nhị vị Ni Ani Geshema (Tiến sĩ về Triết học Tây Tạng).
- Ani A: Người thách thức.
- Ani B: Người bảo vệ.

Trong chủ đề “Màu sắc là tánh không” hay “màu sắc là sự biểu hiện của tánh không”, trọng tâm là phân tích triết lý “Sắc tức thị Không, Không tức thị sắc” theo quan điểm Prāsaṅgika-Madhyamaka (Ứng thành Trung quán tông)

I. Đặt vấn đề

Ani A: Người thách thức

Ani A: “Kính thưa! Theo giáo lý Trung quán, mọi sự vật hiện tượng chỉ tồn tại ở dạng tánh không.

1. Điểm khởi đầu: Ta nhìn thấy một bông hoa màu đỏ.

- Nhận thức: Màu đỏ hiện hữu rõ ràng, tác động vào nhãn căn (mắt).
- Kết luận tạm thời: Màu sắc “có” thật.

2. Tầng phân tích: Phép biện chứng (Duyên khởi)

- Để màu đỏ tồn tại, nó cần các điều kiện (Duyên):

+ Ánh sáng: Không có ánh sáng thì không có màu sắc.

+ Cấu tạo vật chất: Phân tử bề mặt của bông hoa phản xạ ánh sáng.

+ Cơ quan thụ cảm: Võng mạc và hệ thần kinh của người quan sát.

+ Tên gọi: Khái niệm “màu đỏ” do ngôn ngữ và quy ước xã hội đặt ra.

- Biện luận: Nếu màu đỏ có tự tính (tồn tại độc lập), nó phải đỏ ngay cả trong bóng tối, hoặc đỏ đối với cả người mù màu. Nhưng thực tế, nó thay đổi theo điều kiện (duyên).

- Kết luận: Màu sắc không tự thành tựu. Màu sắc chính là tánh không (màu sắc không có thực thể)”: གཟུགས་རང་བཞིན་གྱིས་སྟོང་པའི།, Ani A đáp.(1)

Ani B: “Đồng ý. Nếu màu sắc chỉ là tánh không, tại sao ta lại thấy nó? Màu sắc không phải là tánh không mà màu sắc là biểu hiện của duyên khởi – biểu hiện của tánh không.”

Ani A: “Này bạn! Hãy phân tích! Màu đỏ của chiếc áo kia, nó nằm ở sợi vải? Nằm ở mắt tôi? Hay nằm giữa không trung? Khi phân tích rốt ráo, ta không tìm thấy bất kỳ ‘màu đỏ thực tại’ nào. Vì không tìm thấy, nên nó là Không (Tánh không- སྟོང་པ།)”

Ani B: “Tôi thừa nhận màu sắc không tồn tại độc lập. Nhưng màu sắc vẫn tồn tại ở phương diện tục đế: ཀུན་རྫོབ་བདེན་པ (Conventional truth). Đạo Phật không phủ nhận mọi hiện tượng. Sự không tìm thấy thực thể (tánh không) lại chính là điều kiện để màu sắc (sắc) có thể xuất hiện theo duyên khởi: རྟེན་འབྱུང་། . Ani B nói: “གཟུགས་ཡོད་ཀྱང་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་མེད།.(2)

Ani A: “Nếu màu sắc là Không, tại sao bạn vẫn bị nó thu hút? Tâm bám chấp vào màu sắc là nguồn gốc của khổ đau. Nhận ra màu sắc là không thực, mới là trí tuệ. (Wisdom)”.

Ani B: “Đó là cách hiểu của các trường phái khác! Trong Gelugpa, tánh không không phủ nhận sự xuất hiện (appearance) của màu sắc. Chúng ta không nói màu sắc là ‘giả’ theo nghĩa nó không tồn tại. Chúng ta nói nó ‘như huyễn’ (illusory) – tức là màu sắc xuất hiện nhưng thiếu sự tồn tại độc lập (self-established existence).”: རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་མེད་པ།. (3)

II. Kết thúc vấn đề

Ani A: “Vậy chúng ta đồng ý rằng: Màu sắc (Sắc) là đối tượng (Basis of negation) để nhận ra Tánh Không (སྟོང་པ།). Nếu không có màu sắc, chúng ta không có gì để quán chiếu về Tánh không.

Ý nghĩa triết học: Câu này phản ánh một điểm cực kỳ quan trọng trong tư tưởng của Đạo sư Tsongkhapa (dòng Gelug): Tánh Không không tồn tại biệt lập ngoài sự vật.

Màu sắc chính là “đối tượng phủ nhận” (basis of negation). Nếu bạn phủ nhận sự tồn tại của màu sắc ngay từ đầu (cho rằng nó không có cả ở mức độ Tục đế), thì bạn sẽ rơi vào Hư vô luận.

Phải có cái “Sắc” (màu sắc) thì tâm ta mới có chỗ để phân tích và nhận ra rằng cái “Sắc” đó trống rỗng về tự tánh.

Ani B: “Chính xác! Và tánh không là nền tảng để màu sắc (Sắc) có thể biểu hiện. Sắc và ‘Tánh Không’ không phải là hai vật thể khác nhau, mà là hai mặt của cùng một thực tại – đó là ‘Duyên khởi Tánh Không: (Dependently arisen emptiness).

III. Nhận định của người viết

Triết học Gelug (do Tsongkhapa hệ thống hóa) nhấn mạnh sự cân bằng giữa Duyên khởi (Dependent Arising) và Tánh Không (Emptiness):

Màu sắc (Sắc) không phải là không tồn tại. Mà màu sắc tồn tại như một hiện tượng thông thường (Tục đế).
Màu sắc không có tự tánh: Nó không tự tồn tại, không tồn tại độc lập, không tồn tại từ phía chính nó.

Tánh không là bản tánh của màu sắc: Vì màu sắc là duyên sinh, nên nó là ‘Không’.
Tánh không không phải là hư vô, nó không phải là một khoảng chân không, cũng không phải là ‘không’ ngược lại với ‘có’ mà là nó tồn tại qua duyên khởi.
Như vậy: Sắc tức thị không (Màu sắc là tánh không) và không tức thị sắc (Tánh không biểu hiện thành màu sắc) là hai phạm trù cùng tồn tại, không mâu thuẫn lẫn nhau. Đây chính là triết lý Tánh không trong dòng Gelug nói riêng và Đạo Phật nói chung.

Tóm lại, dù bất cứ trường phái Phật giáo nào hay với những ngôn ngữ ra sao thì tựu hình trung cũng chỉ có một mục đích duy nhất và tất yếu đó là chỉ cho chúng sinh hiểu và hành đúng theo lời Đức Phật dạy, thông qua con đường rõ nhất đó chính là triết lý Tánh không mà dòng Gelug pa đã hiển bày.

-------------

Chú thích:

(1) གཟུགས་རང་བཞིན་གྱིས་སྟོང་པའི།

- གཟུགས། (Sắc): Nghĩa là hình sắc, màu sắc, vật chất (tương ứng với chữ “Sắc” trong Bát Nhã Tâm Kinh).

- རང་བཞིན། (Tự tánh): Bản chất tự thân, thực thể độc lập.

- གྱིས།: Trợ từ công cụ/cách thức.

- སྟོང་པའོ། (Không): Có nghĩa là “Trống rỗng” hoặc “Tánh Không”. Chữ “འོ” ở cuối biểu thị sự kết thúc một mệnh đề khẳng định).

(2) གཟུགས་ཡོད་ཀྱང་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་མེད།

གཟུགས།: Sắc / Màu sắc.

ཡོད་།: Có / Tồn tại.

ཀྱང། : Nhưng / Tuy nhiên.

རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ།: Tồn tại có tự tánh / Thiết lập bằng bản chất tự thân.

མེད། : Không có. Nghĩa là Ani B lại nhấn mạnh: “Màu sắc có tồn tại nhưng không có tự tánh”.

Câu này rất quan trọng trong dòng Gelug. Vì sao?

Các học giả Gelug thường dùng cụm từ này để đánh bại sự nhầm lẫn:

- Thứ nhất: “Màu sắc có tồn tại” : Vì sao đưa ra luận điểm này? Vì để tránh rơi vào ‘Hư vô luận’ hay còn gọi là ‘đoạn kiến’. Nghĩa là cho rằng tất cả mọi thứ không tồn tại vĩnh hằng. Từ đó dẫn đến phủ nhận nhân quả, nghiệp báo rồi tạo ra các ác nghiệp không thanh tịnh.

- Thứ hai : “Nhưng không có tự tánh” – để tránh rơi vào ‘Thường kiến’. Nghĩa là cho rằng tất cả mọi sự vật tồn tại vĩnh cửu, độc lập. Con vật thì đời đời vẫn là con vật, con người mãi mãi vẫn là con người. Cho nên con người giết hại và ăn thịt động vật mà không sợ quả báo trở thành động vật. Hoặc giai cấp cao không bao giờ nghĩ rằng ta sẽ trở thành thường dân nên tự cao tự đại khinh thường người nghèo v.v...Cho nên cũng dẫn đến ba nghiệp xấu ác kết quả nhận lấy quả dữ về sau.

Chính vì lẽ đó, Đức Thế Tôn khởi Đại Bi Tâm chỉ cho chúng sanh thấy rõ pháp Duyên sinh giả hợp và chư vị Tổ sư đã triển khai triết lý sâu sắc Tánh không để mọi chúng ta phải hiểu rằng vạn hữu đều do duyên mà thành. Đã do duyên tất yếu sẽ tan biến, không Vĩnh Cửu. Phải tự hiểu và ứng dụng tu tập để sớm ‘khai ngộ Phật tri kiến’. Qua đó chúng ta thấy rõ ràng Tính không luôn đi đôi với Duyên Khởi.

Cũng vì vậy, Phật giáo Kim Cang thừa luôn luôn đưa ra một minh chứng xác thực và dễ hiểu: “màu sắc có tồn tại nhưng không có tự tánh”. Đều đó đã hiển thị rõ triết lý Đạo Phật nằm trong mối liên hệ giữa màu sắc và tánh không.

(3) རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་མེད་པ།

རང་བཞིན།: Tự tánh, bản chất tự thân (Self-nature).

གྱིས།: Trợ từ (bởi, bằng).

གྲུབ་པ།: Thiết lập, tồn tại, thành lập (Established).

མེད་པ།: Không có, thiếu vắng (Non-existent/Without).

Mọi sự vật đều do duyên sinh, không có tự thân tồn tại từ phía chính nó.

Cụm từ này chính là định nghĩa chính xác nhất về Tánh Không (Sunyata). Chúng ta thường lầm tưởng sự vật tự nó tồn tại mà không cần yếu tố khác.

Thiếu sự tồn tại མེད་པ། không có nghĩa là sự vật mất đi, mà là chúng tồn tại theo cách Duyên khởi རྟེན་འབྱུང་།. Nói cách khác: “Vì màu sắc thiếu sự tồn tại độc lập, nên nó mới có thể biến đổi và xuất hiện trước mắt ta.